Filosofe Ilse Bulhof: dromen als transpersoonlijke werkelijkheid PDF Afdrukken E-mailadres

 

Ilse BulhofOp het congres van de International Association for the Study of Dreams dat in juni 2011 plaatsvond in Kerkrade, gaf oud-hoogleraar filosofie dr. Ilse Bulhof de presentatie ‘On the healing power of dreams: Frederik van Eeden’s novel ‘The bride of Dreams’ over het boek ‘De Nachtbruid’ van Frederik van Eeden. In dit boek uit 1909 beschrijft van Eeden in literaire vorm zijn ervaringen met lucide dromen. Twee weken na het congres interview ik Ilse Bulhof over haar lezing.

Retraite over droomyoga
Ilse: ‘Van Eeden koos voor zijn boodschap over lucide dromen voor de romanvorm, omdat hij vond dat een literaire vorm beter dan een wetenschappelijk tekst aansloot bij de werkelijkheid van de lezer. Hij vond dat de literaire en de wetenschappelijke stijl van denken elkaar moeten aanvullen. Alleen samen spreken zij waarheid'.
Ilse las De Nachtbruid eerder in 1984 en schreef toen een nawoord voor het boek.
Ilse, wat vond en vind je van De Nachtbruid?
Ilse: ‘eigenlijk vond ik het toen ik het in de tachtiger jaren las, niet zo’n geslaagd boek. Het ging op een weinig inspirerende manier over Van Eedens verhouding met zijn vader, moeder en zijn twee huwelijken. Wat hij schreef over dromen zei me destijds niets. Maar door mijn ervaring met boeddhistische meditatie kijk ik nu met andere ogen naar De Nachtbruid.
Toen ik werd gevraagd om voor het congres iets te vertellen over De Nachtbruid, vond ik dat geweldig. De vraag kwam precies op het goede moment. Vorig jaar volgde ik twee maanden lang een retraite bij de Amerikaanse leraar in Tibetaans boeddhisme Allan Wallace o.a. over droomyoga. Ik begrijp nu de ervaringen die van Eeden in zijn boek beschrijft van binnen uit’.


Dromen als andere werkelijkheid
Wat gebeurde er tijdens je retraite met je dromen?
Ilse: ‘In deze retraite besefte ik dat dromen van elders komen, van gene zijde van het rationele denken. Je leeft normaal grotendeels in een wereld gefabriceerd door concepten, de wereld als droom. Een droom waaruit je kunt ontwaken. Ontwaken is een vorm van loslaten. De sfeer van mijn dromen in de retraite was een soort ´aanwezige afwezigheid´ van het ik. Ik kreeg tijdens de retraite steeds sterker een gevoel van ‘free at last’, van loslaten'.
'Dat ervaar ik nu ik ouder word ook overdag. Ik merk dat loslaten, ook van goede dingen, ook prettig kan zijn. In dromen ervoer ik die openheid. Ook was ik me bewust dat ik de droombeelden ontvang, als een soort geschenk. Het opnieuw lezen van de Nachtbruid na 25 jaar was voor mij dan ook een openbaring, De Nachtbruid revisited zeg maar’.

Het transpersoonlijke kennen door dromen en introspectie
Wat was de centrale boodschap van je lezing op het congres over De Nachtbruid?
Ilse: de gangbare westerse opvatting is de visie van filosoof Immanuel Kant dat we van het transcendente (God, hemel, eeuwige waarheden) niets kunnen weten, alles wat je erover zegt is speculatie. Van Eeden vervangt het idee van een transcendente wereld ginds door het transpersoonlijke. Die andere wereld kan ervaren en gekend worden, door introspectie, door je eigen innerlijke wereld te ontdekken en naar je dromen te luisteren.
Voor sommige mensen is slapen niet meer dan een knop omdraaien, je bent er dan niet meer. Maar van Eeden maakt duidelijk dat het bewustzijn doorgaat, ook tijdens de slaap. In zijn tijd was het ongebruikelijk zo te denken, van Eeden vervulde dus een voortrekkersrol, hij was zijn tijd vooruit’.

 

Freud en Van Eeden
Hoe kwam je voor het eerst in aanraking met van Eeden?
Ilse: ik deed samen met iemand anders onderzoek naar de manier waarop de ideeën van Freud indertijd werden ontvangen in Nederland. Een van de mensen die positief tegenover Freud stond, was Van Eeden. Hij waardeerde het dat Freud het belang van dromen zo benadrukte. Wel was zijn visie op dromen heel anders dan die van Freud. Bij Freud speelt de transcendente/transpersoonlijke dimensie enkele geen rol in dromen, maar voor van Eeden juist wel’.
Hoe was de persoonlijke relatie tussen van Eeden en Freud?
Ilse: het waren tijdgenoten.Ze correspondeerden. Van Eeden is ook op bezoek geweest bij Freud in Wenen. Toen later een Liber Amicorum voor van Eeden werd uitgegeven, schreef ook Freud daar een waarderende bijdrage voor’.

Van Eeden en boeddhisme
Hoe kijk je vanuit je eigen ervaring met boeddhistische meditatie naar van Eeden?
Ilse: ´Van Eeden zag die andere werkelijkheid, waar het ook in het boeddhisme - op een heel andere manier - over gaat. Het transpersoonlijke kwam bij hem om de hoek kijken, maar hij kon het eigenlijk niet plaatsen, hij miste een context voor zijn ervaringen. Hij was een eenling. Door mijn ervaring met meditatie en droomyoga, ben ik ook zelf gaan ervaren wat dromen en ontwaken uit dromen is. Het is voor mij werkelijk en concreet geworden’.
Stel dat je Van Eeden nu tegen zou komen. Wat zou je dan tegen hem zeggen?
Ilse:´ja, moeilijke vraag. Stel dat ik hem in een café tegen zou komen, dan zou ik een biertje met hem drinken. En hem vertellen over mijn ervaringen met dromen’.

Nieuw boek over filosofie en spiritualiteit
Wat zijn je plannen voor de naaste toekomst?
Ilse: ik ben nu een boek aan het schrijven over filosofie en spiritualiteit. Door meditatie heb ik een meer heldere kijk op filosofie gekregen. Filosofie is niet alleen denken over bijvoorbeeld waarheid, het is ook een transformatieproces van degene die filosofeert. Misschien ga ik in dat boek ook een stuk over Van Eeden schrijven, daar denk ik nog over na’.

Ilse Bulhof (1932) was tot haar emeritaat in 1997 bijzonder hoogleraar wijsbegeerte aan de Rijksuniversiteit van Leiden en Universitair Hoofddocent geschiedenis van de wijsbegeerte aan de Katholieke Theologische Universiteit van Utrecht en de Rijksuniversiteit van Utrecht. Ilse Bulhof publiceerde boeken over onder andere Nietzsche, Dilthey, Darwin en Freud. Ze is auteur van o.a. 'Freud in Nederland’ en 'Van inhoud naar houding'. Samen met anderen redigeerde ze o.a. ‘Flight of the gods’ en ‘Het antwoordloze waarom’.
Haar belangstelling gaat tegenwoordig vooral uit naar de relatie tussen westerse filosofie en boeddhistische wereldbeschouwing. Daar geeft zij op de HOVO (Hoger Onderwijs Voor Ouderen) in Utrecht colleges over.

 

© www.droomnet.nl